Onze familienaam - Deel 1
De familienaam M(e)(y)(ij)lemans
Over familienamen in het algemeen en onze familienaam in het bijzonder.
Inleiding
In dit artikel nemen we onze familienaam onder de loep.
In het eerste deel van dit artikel over onze familienaam vertellen we hoe familienamen zijn ontstaan, waar onze familienaam waarschijnlijk vandaan komt en wat hij betekent.
Wanneer en hoe zijn familienamen ontstaan?
Oorspronkelijk hadden mensen in onze contreien maar één naam, dat wil zeggen tot in de middeleeuwen omstreeks de 13de eeuw. Er waren kleine Germaanse gemeenschappen en iedereen wist wel wie men met Hildebrand, Siegfried, Katelijne of Adelheid bedoelde. Er was ook een bijzonder grote naamdiversiteit.
Met de opkomst van het Christendom, en de groeiende populariteit van sommige heiligennamen verdween een groot deel van de naamdiversiteit in onze streken.
Naarmate de bevolkingsgroei toenam, en mede door de verarming van namen, waren er meer mensen met diezelfde enkele naam. Hierdoor ontstond de noodzaak om een toenaam toe te voegen, om mensen met dezelfde enkele naam van mekaar te kunnen onderscheiden. Om zich te onderscheiden van het gewone volk zien we de eerste dubbele namen bij de adel en de rijkere burgerij. In de 14de en 15de eeuw waren deze al redelijk vast.
De eerste gekende toenamen waren de naam van de vader, of in sommige gevallen de moeder.
Peter Janssone, was Peter zoon van Jan,
Claes Peterssone was dan weer Claes zoon van Peter,
Jan Claessone was Jan zoon van Claes.
Toch kunnen we nog niet van familienamen spreken, want tot in de 13de en 14de eeuw waren deze toenamen nog erg variabel. Zij veranderden van de ene generatie op de volgende.
Gaandeweg kwamen er nog meer toevoegingen, die niets met een vadersnaam of moedersnaam te maken hadden, maar verwezen naar:
Een beroep: (Siegfried Janssone De Backer, Peter de Jaeger of Jan Desmet),
Een fysisch kenmerk (Koenraad De Korte of Peter Willemssone de Sterke),
Een welbepaald dorp, stad, of plaats in het landschap (Jacob Van Bael, Boudewijn Van Brussel of Peter Hendrikssone van de Velde).
Door de bevolkingstoename, enerzijds, en om het erfrecht correct toe te passen of de belastingen op een juiste manier te innen, anderzijds, ontstond de noodzaak om mensen exact te kunnen identificeren. Dat maakte een vaste toenaam belangrijk, één die door iedereen van eenzelfde familie gedragen werd. Zo werd de basis gelegd voor een onveranderlijke toenaam die bij manier van spreken erfelijk overgedragen werd van een vader op zijn kinderen. Dat betekende het ontstaan van de familienamen.
Er kwam zo een geleidelijk einde aan de enkelvoudige namen. Omstreeks het jaar 1500 waren de dubbele namen al flink doordrongen in alle lagen van de bevolking. Sommige toevoegingen werden overgenomen, andere verdwenen, nog andere veranderden.
Toen onze streken ingelijfd werden bij de Franse Republiek (dus vanaf 1795) moest iedereen zijn familienaam laten registreren. Daardoor kon die familienaam ook niet meer veranderen. Genealogen zullen Napoleon eeuwig dankbaar zijn voor de invoering van de burgerlijke stand.
Waar komt onze familienaam vandaan?
Voor een uitleg over de mogelijke herkomst van de familienaam Mylemans gingen we eens horen bij Prof. Magda Devos, docente taalkunde van de Universiteit van Gent. Op een vraag van Paul Meylemans waar onze familienaam vandaan komt en wat hij eventueel zou betekenen antwoorde ze het volgende. Ik citeer haar hieronder.
“De verklaring van de naam geeft u zelf: de eerste naamdrager was afkomstig van een gehucht genaamd De Mijle of De Mijl. Goed mogelijk dat er in Vlaanderen meerdere gehuchten met die naam voorkwamen, anders zouden de straatnamen die u opsomt moeilijk te verklaren zijn.
Wat betekent de plaatsnaam Mijl(e) ? Het woord mijl moeten we hier zien als een verkorting van de samenstelling banmijl. Wat een banmijl was, wordt uitvoerig beschreven op diverse internetsites, maar kort gezegd komt het hierop neer: het gebied rondom een stad – oorspronkelijk waarschijnlijk reikend tot een mijl buiten de stad – waar de stadsrechten golden en waar de stad recht mocht spreken. Een nederzetting met de naam Mijl(e) zal dus binnen de banmijl van de naburigste stad hebben gelegen. Vermoedelijk was de limiet van zo’n banmijl langs de verkeerswegen zichtbaar aangegeven door palen of andere grenstekens. Daarover bestaat waarschijnlijk wel literatuur, maar die heb ik niet opgezocht.
Als ik op www.familienaam.be de verspreiding bekijk van uw naam in zijn courantste schrijfwijzen, dan lijkt het mij zeer goed mogelijk dat minstens een deel van de Mijlemans/Meylemans-families afkomstig zijn uit het Lierse gehucht De Meyl. In ieder geval blijkt dat gehucht oud genoeg te zijn om aan de basis te liggen van familienamen. In het Hertogdom Brabant zijn de erfelijke familienamen immers ontstaan in de 13e eeuw.
Namen op -mans, zoals ook Huismans, Wagemans, Pannemans, Mortelmans …, hebben hun bakermat in het Hertogdom Brabant, en zijn vooral typisch voor de huidige provincie Antwerpen.”
Gezien de geboorteplaats van tal van onze voorouders te vinden is in de bijvang van Lier, en meer bepaald in het gebied tussen de stad Lier, Berlaar en het huidige Koningshooikt, is het best mogelijk dat de naam Mylemans verwijst naar het gehucht van Lier dat op oude kaarten aangeduid staat als de Myl, Meyl of Myle. Vandaag noemt men dit gehucht nog altijd de Mijl. Andere familieleden werden geboren in het aanpalende Berlaar, wat men in geografische termen op een steenworp afstand kan noemen.
Een ander feit dat deze hypothese ondersteunt, is de verspreiding van onze familienaam. Die kan men eenvoudig visualiseren op de website www.familienaam.be. Het kaartje hieronder toont de verspreiding voor de schrijfwijze Meylemans. Wat opvalt is dat de naam vooral in de provincie Antwerpen en in het noorden van de provincie Brabant voorkomt. Dat grote steden zoals Antwerpen, Brussel en Gent een bepaalde aantrekkingskracht hebben gehad, is duidelijk, maar deze kaart toont toch wel aan dat we de oorsprong van onze familienaam voornamelijk in de provincie Antwerpen of in Vlaams-Brabant moeten situeren.
Figuur 1 - Verspreiding van de familienaam Meylemans, www.familienaam.be
Of we ooit een onomstotelijk bewijs voor deze hypothese gaan vinden is maar de vraag. Hoever kunnen we terug in de tijd om de eerste dragers van onze familienaam terug te vinden? Lukt dit tot in de 13de eeuw in de streek rond Lier? Dat zal verder onderzoek moeten uitmaken.
Wat betekent onze familienaam?
We lazen in het eerste artikel dat de Myle een banmijl van de stad Lier verwijderd lag en zijn naam ook ontleend heeft aan het woord banmijl. Die banmijl noemde in het Frans “la banlieue”, wat tegenwoordig de voorstad betekent. Mensen die in de banmijl of op de grens ervan woonden kregen dus heel waarschijnlijk de naam Mylemans. De betekenis van onze familienaam zou dus vrij vertaald “de man uit de voorstad” zijn.
We kunnen hier besluiten dat onze familienaam een zogenaamde geografische familienaam is die verwijst naar een streek met de naam Myl, Myle of Meyl. Gezien er wel meer plaatsen in België die naam droegen is het niet 100% zeker dat onze familienaam gelinkt is aan het gehucht van Lier met de naam De Myle, maar de kans is groot gezien onze familienaam nog altijd het meeste voorkomt in de grote regio rond Lier. Het is natuurlijk ook mogelijk dat er verschillende families, die geen bloedverwantschap met mekaar hadden, los van mekaar de familienaam Mylemans gekregen hebben.
Om dit hoofdstukje af te sluiten wens ik ook jullie aandacht te vestigen op de familienaam Verm(e)ylen. Gezien het voorzetsel “Ver” een afkorting is van “Van der” zou je Vermylen ook wel kunnen verstaan als “Van de Myle”. Vermylen is dus waarschijnlijk een familienaam die is toegekend aan iemand die afkomstig was uit de Myle of de Meyl. Familienamen die met het voorzetsel “Ver” aanvangen komen steeds vaker voor vanaf de 15de eeuw. Ook de naam Vermylen komt vooral voor in de provincie Antwerpen en in Vlaams-Brabant, in dezelfde gebieden waar de verschillende varianten van de familienaam Mylemans voorkomen. Het zou dus niet verwonderlijk zijn als we hier en daar Vermylens terugvinden die ook een bloedverwantschap hebben met Mylemansen.
In het volgend deel van dit artikel nemen we de schrijfwijze van onze familienaam onder de loep.
Vind je onze artikelen leuk of heb je vragen, laat het ons dan weten door hieronder een opmerking te schrijven of ons een mailtje te sturen.
Vertel familieleden en vrienden, die jou interesse delen, over het bestaan van onze website.
