Adriaen Mylemans vraagt een certificaat van goed gedrag
Paul Meylemans
Inleiding
Onze medewerker Coi Haverals heeft in 2021 en 2022 een heleboel schepenakten en notarisakten uit de periode 1600 tot 1800, waarin sprake was van de ene of de andere M(e)ylemans, bij mekaar gezocht. Die akten hebben we de voorbije maanden bestudeerd en de mensen die erin voorkwamen een plaatsje gegeven in de stamboom. Af en toe kwamen we een specialleke tegen en daarover gaat het artikel van vandaag: een certificaat van goed gedrag voor Adriaen Mylemans.
Wie is Adriaen Mylemans
Adriaen Mylemans was de oudste van de 7 kinderen van Hendrick Mylemans en Margriet Vande Wouwer. We weten niet wanneer hij precies geboren werd, maar we schatten zijn geboorte omstreeks 1609. In 1631 trouwde hij met Maria Fierens en tussen 1632 en 1658 kregen ze 12 kinderen. Hieronder vinden jullie een stukje stamboom waarop alle namen en data staan.
Figuur 1 Het gezin van Hendrick Mylemans
Figuur 2 Het gezin van Adriaen Mylemans
Legende:
* staat voor de geboortedatum, indien enkel de geboortedatum gekend is
+ staat voor de overlijdensdatum, indien enkel de overlijdensdatum gekend is
- indien zowel geboortedatum als overlijdensdatum gekend zijn worden ze
door een minteken van mekaar gescheiden
co staat voor de huwelijksdatum of de naam van echtgenote/echtgenoot als de
huwelijksdatum ontbreekt
± geschatte datum of periode
< voor de opgegeven datum (dit wordt vaak gebruikt als bijvoorbeeld de geboortedatum
afgeleid wordt van de doopdatum of de overlijdensdatum van de begraafdatum)
De akte
Op 22 januari 1647 verkreeg Adriaen Mylemans, op zijn verzoek, een certificaat van goed gedrag van de schepenbank van Berlaar. Dat certificaat bevatte dus de verklaring van de Berlaarse schepenen en was een losse oorkonde waaraan het officiële schepenzegel gehecht werd.
Het certificaat zelf hebben we niet gevonden – dat kan ook moeilijk want het is waarschijnlijk al lang verloren gegaan - maar we hebben wel de registratie gevonden in het schepenregister van het bestaan van zo’n certificaat.
Hieronder een foto van de gevonden schepenakte :
Figuur 3 Registratieakte van de aflevering van het certificaat van goed gedrag aan Adriaen Mylemans
Jullie zullen zeker opmerken dat dit handschrift uit 1647 bijzonder moeilijk te lezen is. Om de dapperste en nieuwsgierigste van onze lezers te helpen hebben we het stukje tekst opgelicht waar staat: “adriaen mijlemans wijlen hendricx sone”. En helemaal onderaan de akte staat de datum: “xxij-n January 1647” (22ste januari 1647).
Wat staat er nu eigenlijk geschreven?
“Wij schepenen van Berlaer
saluyt doen te wetene eenen jegelycken
die dese letteren van certificatie sullen
sien oft hooren lesen dat Adriaen
Mijlemans wylen Hendricx sone
is een ingeborne en(de) ingesetene deser
heerlyckheyt synde van eerlycke ende
cathelycke ouders geboren hebbende
altyts van zyn jonckeyt aff
altijts zyne residentie binnen
deser heerlyckheyt gehouden en(de)
hem altyts gecomporteert
soo ende als een man met
eeren toestaet ende behoorel(yck)
te doene, sonder dat hy oijt
int minste het soude hebben
gecommitteert waer doorens zynen
goeden naem ende faem
souden wesen geleden emmers
tgene tot onse kennisse
gecommen zynde wetende
Ende want goddelyck is der
waerheyt getuijgenisse te geven
besonder des versoecht synde, soo
hebben wij schepenen boven genoempt
dese aen(den) voors Adriaen Mylemans
tsynen versoecke verleent om
hem te dienen, daer en alsoo hy
te raede vinden sal behooren
Toorcon(de) van t’gene voors soo hebben
wy schepen(en) bovengen(oemt) onsen
gemeynen schependoms segele
hier onder opt spatum doen drucken
desen xxijn january 1647”
Deze tekst kunnen we makkelijk lezen, maar begrijpen doen we hem misschien nog niet helemaal. We herkennen wel woorden, maar soms hadden die in de 17e eeuw een andere betekenis. Er werden ook zelden leestekens gebruikt, waardoor je zelf moet aanvoelen waar een zin eindigt en de volgende zin begint.
Enkele ongewone woorden of uitdrukkingen:
jegelycken (van jegelijc) iedereen, elkeen
letteren van certificatie certificatie document
ingeborne en(de) ingesetene geboren in en inwoner van
zyne residentie zijn verblijfplaats
gecomporteert (van comporteeren) zich gedragen
gecommitteert (van committeeren) doen of uitvoeren
gemeynen schependoms segele de gemeenschappelijke zegel van de schepenbank
spatum (van spatium) de ruimte naast of onder een tekst, de marge
Betekenis van de akte
Met deze akte registreerden de schepenen van Berlaar de aanvraag van Adriaen en tevens ook hun gunstig antwoord op zijn verzoek.
Wat wordt er over Adriaen geschreven:
Hij is geboren in Berlaar
Hij heeft altijd in Berlaar gewoond
Hij is een man van eer
Hij is geboren uit eerlijke en katholieke ouders
Hij heeft nooit dingen gedaan waardoor zijn goede naam of faam zouden hebben geleden, althans volgens wat de heren Schepenen ter ore is gekomen.
Waarom had Adriaen een certificaat van goed gedrag nodig?
Waarom Adriaen Mylemans dit certificaat gevraagd heeft staat niet in de akte. Nu was een certificaat van goed gedrag vrij uitzonderlijk. De meeste mensen hadden dat echt niet nodig. Mensen die altijd in hun eigen dorp of stad bleven hebben zo'n bewijs nooit gehad. Immers iedereen kende er iedereen en zo had je dus sowieso een "sociale stempel". Wie volgens de regels leefde had het certificaat van goed gedrag niet nodig in het eigen dorp en wie minder gerespecteerd werd in de eigen gemeenschap kreeg het toch gegarandeerd niet.
Zo'n certificaat van goed gedrag was dus alleen handig om je kenbaar te maken als een te vertrouwen en gerespecteerd persoon wanneer je ergens was waar niemand je kende. M.a.w. op reis, onderweg of tijdelijk verblijvend in een vreemde plaats, had je dat best wel op zak. Zo kon je bv. treffelijker logies bekomen in de herberg waar allerlei gespuis rondhing dat de baan onveilig maakte. Ook wanneer je beroofd en voor dood achtergelaten werd had je op die manier "een paspoort". Zo wisten ze wie je was.
Dergelijk certificaat was ook in de kerk van belang. Wie bijvoorbeeld zaken wilde doen met een kerkelijke instantie, een klooster bijvoorbeeld of een andere kerkparochie dan die waar men je kende, moest een certificaat van goed gedrag kunnen voorleggen. Een typisch voorbeeld is een boer die goederen of vee verkocht aan een klooster in de stad.
Ook was zo'n certificaat nodig als je poorter wenste te worden in een plaats met stadsrechten waar men je niet kende. Poorters zijn burgers van een stad die binnen de stadspoorten wonen. Poorters genoten van enkele exclusieve rechten. Zo kwamen ze bijvoorbeeld in aanmerking voor bestuurlijke functies in de stad. Maar ze hadden ook plichten. Poorters moesten zich verplicht aansluiten bij de schuttersgilde, zeg maar de lokale militie, die instond voor de verdediging van de stad en ze moesten ook financieel bijdragen aan de kosten voor de verdediging.
Het poorterschap was erfelijk, maar je kon ook poorter worden mits betaling. Dan diende je geloofsbrieven voor te leggen, zoals een certificaat van goed gedrag, moest je een eed afleggen en diende je een behoorlijke som geld neer te tellen. Poorter worden kostte dus handenvol geld.
Iedereen die in de stad woonde en geen poorter was, die was gewoon ingezetene. Ook de mensen die buiten de stadsmuren woonden op het grondgebied van de stad werden ingezetenen genoemd. Zij moesten ook wel belastingen en tol betalen, maar dienden niet zo’n grote sommen te betalen als de poorters. Anderzijds waren ze uitgesloten van de rechten die exclusief aan poorters toekwamen.
Dat Adriaen Mylemans poorter wilde worden in een stad lijkt ons niet zo aannemelijk, want zoals hierboven uitgelegd kon je ook gewoon "ingezetene" worden in de stad zonder de dure papieren administratie en de verplichtingen van het poorterschap. Adriaens broer Merten bijvoorbeeld woonde in de binnenstad van Lier, hij was er ingezetene.
Bij een vreemde notaris had je ook zo'n certificaat nodig als je vastgoed wou kopen en je was daar een nobele onbekende. Het zou kunnen dat Adriaen zijn zinnen had gezet op een stuk grond of boerderij, naar de openbare verkoop getrokken is maar het goed uiteindelijk niet gekocht heeft, want hij bleef immers zijn hele leven in Berlaar wonen.
De meeste bewijzen van goed gedrag zijn echter uitgegeven omdat de persoon in kwestie van plan was op reis te gaan naar een bedevaartsoord. Bedevaarders waren soms dagen te voet onderweg en moesten ook ergens veilig kunnen overnachten en ter plekke in het bedevaartsoord konden ze zich dan legitimeren als goede katholieken omdat ze daar ook wilden biechten en de heilige aanbidden. Gezien de maatschappelijke en religieuze context van die tijd, hebben we een sterk vermoeden dat het ondernemen van een bedevaart de reden is waarom Adriaen dit certificaat vraagt aan de schepenbank van Berlaar. Deze hypothese wordt ook ondersteund door de aanhef van de registratieakte: “Wij schepenen van Berlaer … doen te wetene eenen jegelycken die dese letteren van certificatie sullen sien oft hooren lesen”. Het certificaat was niet gemaakt voor een specifiek doel zoals een aankoop of het bekomen van het poorterschap, maar bestemd om iedereen die het certificaat zou zien of horen voorlezen in te lichten over Adriaen Mylemans. We merken ook op dat het certificaat geen vervaldatum had. Adriaen kon het certificaat dus later nog eens gebruiken in andere omstandigheden.
De populairste bedevaartplaats aan het begin van de 17de eeuw
Begin 17e eeuw was een heel woelige tijd. De Tachtigjarige Oorlog liep op z’n einde toen Adriaen zijn certificaat ontving. De grens tussen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden was toen nog allesbehalve peis en vree. De streek was een lappendeken van bestuurlijke overheden en nog zéér gevaarlijk omdat losgeslagen benden het platteland afschuimden, op zoek naar eten en andere geneugtes.
De Tachtigjarige Oorlog
De Tachtigjarige Oorlog was een strijd in de Nederlanden die in 1568 begon en eindigde in 1648. De oorlog woedde in één van de rijkste Europese gebieden, de Habsburgse of Spaanse Nederlanden, ook wel de Lage Landen genoemd. De oorlog richtte zich tegen een wereldmacht: het Spaanse Rijk onder leiding van koning Filips II, landsheer der Nederlanden, en zijn opvolgers Filips III en Filips IV.
Figuur 4 Het Spaanse Rijk in Europa rond 1580;
in het lichtgroene gebied was de Nederlandse Opstand bezig.
De eerste fase van de oorlog kan gekarakteriseerd worden als een opstand, een burgeroorlog, en staat bekend als de Nederlandse Opstand. Vanaf 1588, na 20 jaar, veranderde het karakter in een geregelde oorlog.
Aanvankelijk trokken de Lage Landen gezamenlijk op tegen de Spaanse overheerser. Na 1576 groeiden de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden uit elkaar, doordat de Protestantse Reformatie zich in het noorden beter wist te handhaven dan in het zuidelijke deel. De opmars vanuit het zuiden van het leger van de koning (verder 'Spaanse leger' genoemd) leidde in 1585 tot de val van Antwerpen die de scheiding van de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden markeerde. Na Antwerpen zette het Spaanse leger door tot het grote delen van de in 1588 gevormde Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in handen had. Het leger van de Zeven Verenigde Nederlanden werd het Staatse leger genoemd. Rond 1590 keerde het tij ten gunste van de Republiek en kwamen het noorden en oosten terug in handen van het Staatse leger. In 1609 werd een wapenstilstand gesloten, het Twaalfjarig Bestand. Verlenging van dit vredesbestand bleek diplomatiek niet mogelijk en de oorlog werd voornamelijk verder gezet in het zuiden van de Republiek, het huidige Vlaanderen. Moegestreden tekenden de strijdende partijen in 1648 de Vrede van Münster.
Net in de periode dat de Tachtigjarige Oorlog ten einde liep werd er één bedevaartsoord enorm gepromoot, namelijk Scherpenheuvel. De bouw van de koepelkerk te Scherpenheuvel was een initiatief van Albrecht van Oostenrijk en Isabella van Spanje, de zus en schoonbroer van de Spaanse koning Filips III, die zij hier in de Lage Landen vertegenwoordigden.
De keuze voor Scherpenheuvel was ook politiek geïnspireerd. Scherpenheuvel lag nota bene vlakbij de laatste protestantse rebellenhaarden van o.a. Diest. Het was dus nog onrustig in de streek. Die moest volgens de Spaanse overheersers volledig gezuiverd worden van alle protestantse invloeden en hoe doe je dat beter dan met een kerk in de vorm van een burcht die het enige ware katholieke geloof verdedigde?
De basiliek van Scherpenheuvel is de oudste barokkerk van België. De eerste-steen-legging vond plaats in 1609 door aartsbisschop Matthias Hovius – dat was ook de man van de Mechelse catechismus! - en de kerk werd ingewijd in 1627.
De kerk was dus in 1647 nog gloednieuw en sprak tot de verbeelding omwille van het miraculeuze Mariabeeld én omwille van die speciale koepel. Iedereen hoorde van Scherpenheuvel spreken en velen wilden er graag naar toe. Wie toen occasioneel op reis ging, ging bijna zeker op bedevaart naar Scherpenheuvel. We gokken er dus op dat Adriaen op bedevaart getrokken is en ook behouden weer is thuisgekomen.
Figuur 5 de koepelkerk van Scherpenheuvel
Figuur 6 Kaart uit 1645 van een deel van Brabant
Let op de windroos! Het noorden ligt rechts!
Figuur 7 Albrecht van Oostenrijk en Isabella van Spanje bij het Maria-beeldje van Scherpenheuvel
Mogelijke motieven voor Adriaens bedevaart
Het lijkt wel aannemelijk dat Adriaen Mylemans een certificaat van goed gedrag aanvroeg bij de schepenbank van Berlaar om op bedevaart te gaan naar Scherpenheuvel. Maar had hij voor het ondernemen van een bedevaart wel een goede reden? Als het in die tijd nog erg onrustig was in de streek tussen Berlaar en Scherpenheuvel, dan zal het wel niet uit pure nieuwsgierigheid geweest zijn dat hij op reis vertrok, zijn gezin verscheidene dagen alleen achterlatend en zelf het risico lopend om op gespuis te stoten tijdens zijn tocht.
Meestal hadden mensen niet één, maar verschillende motieven om op bedevaart te gaan. Uit reisverslagen van pelgrims weten we dat hun motivatie vaak een combinatie was van enkele van de volgende redenen: uit pure devotie, als boetedoening, om aflaten te verdienen, om vergiffenis van zonden te krijgen, om een belofte na te komen, om te danken voor genezing, om een gunst te bekomen. We zijn daarom op zoek gegaan naar elementen in het leven van Adriaen die mogelijk aanleiding waren voor het ondernemen van een voettocht naar Scherpenheuvel.
Figuur 8 Deze tekening van Pieter Bruegel de oude geeft een goede indruk hoe een pelgrim gekleed ging.
Zoals in een vorig hoofdstuk geschetst kreeg Adriaen zijn certificaat op het moment dat de Tachtigjarige Oorlog ten einde liep. Dat gebeurde met de ondertekening van het Verdrag van Munster in 1648. Het einde van deze woelige tijd kan op zich al een reden geweest zijn voor Adriaen om op bedevaart te gaan. Welke van onze niet meer zo jonge lezers heeft zijn ouders of grootouders niet horen vertellen dat ze op het einde van de Tweede Wereldoorlog op bedevaart gegaan zijn naar Lourdes of een ander bedevaartsoord? Dat gebeurde vaak uit dankbaarheid omdat ze die moeilijke tijd overleefd hadden.
Maar de levensomstandigheden waren ook moeilijk omwille van andere redenen. Zo’n 10 jaar tevoren, in 1636 werd de streek van Berlaar nog geteisterd door de pest, de Zwarte Dood. Adriaens moeder Margriet Vande Wouwer stierf in 1636 aan de pest en ook één van Adriaens kinderen (voornaam onbekend) stierf aan de pest in hetzelfde jaar. Ook de jaren nadien overleden in het gezin van Adriaen verschillende kinderen (1638, 1642 en 1653). Misschien was zijn bedevaart ook wel een poging om God om barmhartigheid te vragen en betere tijden af te smeken voor hemzelf en zijn gezin.
Het is ook niet uit te sluiten dat de pastoors in die tijd hun parochianen opriepen om op bedevaart te gaan voor hun eigen zielenheil en dat van hun familie. Zich tijdens het leven al een plaatsje in de hemel kunnen reserveren was een gedachte die veel mensen in die tijd bezighield. Een bedevaart ondernemen en het daaraan verbonden verdienen van een aantal aflaten droegen daar zeker toe bij.
Nakomelingen van Adriaen Mylemans vandaag
Adriaen Mylemans leefde van ± 1609 tot 1676. Kunnen we echter vandaag nog nakomelingen van hem terugvinden?
Sinds we De Myle Krant hebben opgericht en samen onderzoek zijn gaan doen naar de geschiedenis van onze familie hebben we al een mooie vooruitgang geboekt. Hier en daar kunnen we al de link leggen tussen M(e)ylemans-en uit een ver verleden en mensen van vandaag. Die linken zijn volledig gedocumenteerd met bronnen, zodat er geen ruimte is voor giswerk. Ondanks de goede progressie, blijft er nog voor vele jaren zoekwerk om de ganse familie in kaart te brengen.
Volgens de huidige stand van onze opzoekingen zijn er met grote waarschijnlijkheid een aantal M(e)ylemans-en die nog van onze Adriaen afstammen waaronder:
Francis Meylemans, die in 1954 geboren is en momenteel in het zuiden van Frankrijk woont. Tussen Adriaen en Francis liggen er 11 generaties M(e)ylemans-en.
In het geval van Ernest Meijlemans, geboren in 1953 en wonend in Ossendrecht (ja hij schrijft zijn familienaam met gestipte ij) en zijn broer Lou Meylemans (met “y”!), geboren in 1956 en wonend in Maleisie, scheiden 12 generaties hen van Adriaen Mylemans.
Als je graag wenst te weten of de M(e)ylemans-en waarover we schrijven uw rechtstreekse voorouders waren, die kan ons best een mailtje sturen met uw volledige naam, uw geboortedatum en -plaats en uw huidige woonplaats (contact@demylekrant.be). We nemen dan contact met u op.
Bronnen
4 oktober 1636 Overlijden kind van Adriaen Smets (aliasnaam voor Mylemans)
https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS21-Z89F?i=315&cat=606577 oktober 1636 Overlijden Margriet Vande Wouwer alias Smets
https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS21-Z89F?i=315&cat=606576 september 1638 Overlijden kind van Adriaen Smets (aliasnaam voor Mylemans)
https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS21-Z6C6?i=322&cat=6065730 juni 1642 Overlijden kind van Adriaen Mylemans
https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS21-Z6HD?i=333&cat=6065722 januari 1647 Berlaar Schepenakte – Certificaat van goed gedrag voor Adriaen Mylemans
https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QHV-V38C-YQVG?i=564&cat=3996727 februari 1653 Overlijden kind van Adriaen Mylemans
https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS21-Z64B?i=353&cat=60657Boek “Geschiedenis van de kleine man”, redactie Jan Neckers, uitgave BRT Open School 1979
