Het verhaal van Charles Louis Meylemans

Familie MylemansGeschiedenisVooroudersVlaamse emigratie naar Noord-Frankrijk in de 19e eeuw
Geschreven door Paul Meylemans

Een leven tussen het Hoogstraatje en Hoogstraten

Paul Meylemans

Inleiding

In een eerder artikel bespraken we het leven van Franciscus (Frans/François) Meylemans (1828–1887), die in 1851 met zijn pas gestichte gezin vanuit Mechelen naar het Noord-Franse Hellemmes trok om er te werken in een vlasspinnerij.

In deze bijdrage volgen we het levenspad van zijn oudste zoon Charles Louis Meylemans (1850–1918). Hij werd in Mechelen geboren, groeide op in Noord-Frankrijk, huwde er en stichtte een gezin. Midden zijn vijftiger jaren krijgt zijn leven echter een onverwachte wending, die hem uiteindelijk terug naar België voert. Hij overlijdt in 1918 te Hoogstraten, ver van de streek waar hij het grootste deel van zijn leven doorbracht.

Dit artikel reconstrueert, op basis van bevolkingsregisters, burgerlijke stand, kadasterplannen en gerechtelijke archieven, het levensverloop van Charles Louis Meylemans binnen de context van de Vlaamse migratie naar Noord-Frankrijk in de 19e eeuw. Daarbij komt niet enkel zijn familiale en sociale situatie aan bod, maar ook de ruimere socio-economische omstandigheden die de leefwereld van Vlaamse arbeidersgezinnen in de Noord-Franse industriesteden bepaalden.

Geboorte en jeugd

Charles Louis Meylemans werd geboren op 10 maart 1850 te Mechelen als eerste kind van Frans Meylemans en Maria Andriessens. Zijn geboortehuis bevond zich in Wijk C, nr. 555, meer bepaald in de ruelle Haute (het Hoogstraatje), gelegen tussen de Zoutwerf langs de Dijle en de Onze-Lieve-Vrouwestraat, niet ver van de kerk Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijle.
Waarschijnlijk was dit het ouderlijk huis van Maria Andriessens, aangezien Frans en Maria officieel woonden in de Zwartzustersberg, waar de familie Meylemans haar domicilie had.

In 1851 verhuisde het jonge gezin naar Hellemmes, een randgemeente van Rijsel (Lille), waar vader Frans werk vond in een vlasspinnerij. In Noord-Frankrijk werden vervolgens nog tien kinderen geboren, waarvan zes de volwassen leeftijd bereikten en nageslacht hadden. Charles Louis was de enige mannelijke afstammeling uit dit gezin die trouwde en kinderen kreeg.

Over zijn jeugd is weinig met zekerheid bekend. Of hij in Noord-Frankrijk onderwijs genoot, valt niet na te gaan. De Franse wetgeving die lager onderwijs gratis en verplicht maakte voor kinderen van zes tot dertien jaar, dateert pas van 1881–1882.

Wat wél vaststaat, is dat Charles Louis niet in de voetsporen van zijn vader trad. In plaats van in de textielsector te werken, koos hij voor een ambacht. Hij volgde een opleiding bij een gespecialiseerde meubelmaker en werd ébéniste.
De term ébéniste verwijst naar hooggeschoolde meubelmakers die zich toelegden op het vervaardigen van fineer- en inlegwerk met exotische houtsoorten. Het beroep stond bekend om zijn artistieke en technische verfijning en werd doorgaans geassocieerd met kwalitatieve, soms luxueuze meubelstukken.

Doorheen de burgerlijke akten waarin zijn naam voorkomt, laat Charles Louis zich vrijwel steeds als ébéniste registreren — een constante die erop wijst dat hij trots was op zijn vak. Enkel in de laatste jaren van zijn leven wijzigt die beroepsvermelding sporadisch.

Huwelijk en gezin

Op 3 januari 1876 trad Charles Louis Meylemans, toen vijfentwintig jaar oud, in het huwelijk met de negentienjarige Sophie Zélie Hortense Joseph Rouzé (kortweg Sophie Rouzé). Zij werd geboren in Fleurbaix (departement Pas-de-Calais) als dochter van François Rouzé, wever van beroep, en Augustine Aimée Joseph Morel, bobineuse (spoelmaakster). Sophies moeder overleed toen zij nauwelijks drie jaar oud was. Bij het huwelijk had Sophie haar domicilie in Houplines (Nord), waar de huwelijksplechtigheid plaatsvond.

Sophie Rouzé kwam, net als haar toekomstige echtgenoot, uit een arbeidersmilieu dat nauw verbonden was met de textielnijverheid. De beroepsaanduidingen in de huwelijksakte tonen dit duidelijk: haar vader als wever, haar moeder en Sophie zelf als bobineuse.

Het echtpaar Meylemans-Rouzé begon vrijwel onmiddellijk aan gezinsuitbreiding. Tussen 1876 en 1900 werden veertien kinderen geboren:

  1. François (26 november 1876 – 20 juni 1915)

  2. Charles Louis (12 juni 1878 – 28 juni 1931)

  3. Fernande Hortense (4 november 1880 – 5 februari 1883)

  4. Eléonore (25 december 1882 – 21 augustus 1883)

  5. Fernande Hortense (4 april 1884 – 28 maart 1932)

  6. Eléonore Jeanne (5 maart 1886 – 15 mei 1966)

  7. Henri (9 mei 1887 – 16 mei 1887)

  8. Laure (16 november 1888 – 15 juli 1970)

  9. Henri (23 april 1891 – 26 september 1916)

  10. Fernand François (24 juli 1893 – 25 augustus 1974)

  11. Suzanne (12 december 1894 – 16 januari 1897)

  12. Albert (8 mei 1896 – 24 maart 1971)

  13. Suzanne (23 oktober 1898 – 11 januari 1955)

  14. Germaine (15 augustus 1900 – 4 april 1972)

Vier kinderen stierven op zeer jonge leeftijd: Fernande Hortense (°1880), Eléonore (°1882), Henri (°1887) en Suzanne (°1894). Tien kinderen bereikten de volwassen leeftijd; het merendeel huwde en liet nageslacht na.

In 1893 vraagt Charles Louis de Franse nationaliteit aan, maar die wordt hem geweigerd, wellicht omdat zijn dossier onvolledig of slecht ingevuld was. Zo blijft hij zijn leven lang Belg.

Enkele jaren na de geboorte van de jongste dochter, Germaine, trad Charles Louis junior als eerste in het huwelijk. Uit de huwelijksakten van de kinderen blijkt dat de relatie tussen hun ouders tegen die tijd onder spanning stond. Zo liet Eléonore Jeanne, die zich in Parijs gevestigd had, op 8 september 1911 via een notaris haar vader officieel weten dat zij voornemens was te huwen en diens instemming wenste. De notaris bezocht Charles Louis op zijn toenmalige adres rue du Collège 84, Roubaix en liet hem een proces-verbaal van kennisgeving achter.

Bij het huwelijk van Eléonore Jeanne in maart 1912 woonden zowel Charles Louis als Sophie nog in Roubaix, maar op verschillende adressen. Sophie verbleef aan de boulevard de Metz, cour Bréda 5a, terwijl Charles Louis zich nog in de rue du Collège bevond. Uit latere documenten blijkt dat de echtgenoten feitelijk gescheiden leefden, vermoedelijk al sinds ongeveer 1906.

In de huwelijksakten van de kinderen die na 1912 volgden, heerst onzekerheid over de verblijfplaats van hun vader. De Eerste Wereldoorlog bemoeilijkte het contact en mogelijk ook de berichtgeving over zijn toestand. In 1916 werd Charles Louis doodverklaard door een vrederechter te Bagnères-de-Bigorre, met vermelding van een vermeend overlijden te La Madeleine (Nord) in december 1914. Toch blijkt uit latere gegevens dat hij toen nog leefde. De verwarring bleef bestaan tot in de jaren 1920 en 1930: in sommige akten werd hij als overleden vermeld, in andere als afwezig.

Ondanks de feitelijke scheiding bleef Sophie Rouzé, volgens de Franse gewoonte, de familienaam Meylemans gebruiken. Nergens is sprake van een officiële echtscheiding; ook in de burgerlijke stand werd die nooit geregistreerd.

Woonplaatsen

Charles Louis Meylemans verhuisde vaak, net als zijn ouders. In de negentiende eeuw was dat niet uitzonderlijk: arbeiders trokken naar plaatsen waar werk te vinden was. De nabijheid van de fabriek speelde een doorslaggevende rol in de keuze van hun woonplaats, zeker in een tijd waarin werkdagen van twaalf tot veertien uur de norm waren.

Samengevat strekte het leven van Charles Louis zich uit tussen het Hoogstraatje te Mechelen en het Kasteel van Hoogstraten, maar de kern van zijn bestaan lag in het Noord-Franse industriële bekken rond Rijsel.

Wat volgt is een korte beschrijving van de verschillende plaatsen waar Charles Louis tijdens zijn leven woonde.

Vroege woonplaatsen (1850–1873)

Mechelen (1850–1851)

Charles Louis werd geboren in het Hoogstraatje te Mechelen, terwijl zijn ouders officieel woonden in de Zwartzustersberg (Wijk E, nr. 522/11). De Zwartzustersberg bestond in die tijd uit drie steegbeluiken, vergelijkbaar met de courées of impasses die later in Noord-Frankrijk zouden ontstaan. De woningen waren klein en dicht opeen gebouwd — typerend voor arbeidershuisvesting midden 19e eeuw.

 

Figuur 1 Steegbeluik Zwartzustersberg te Mechelen

 

Hellemmes (1851–1852)

Kort na zijn geboorte verhuisde het gezin naar Hellemmes, ten oosten van Rijsel. Zijn broer Pierre werd er in september 1851 geboren. Hellemmes ontwikkelde zich in die periode tot een belangrijk centrum van de vlasindustrie, waarin vader Frans Meylemans werk vond.

Rijsel (1852–1854, Cour des Trépassés 14)

Rond 1853 woonde het gezin in de Cour des Trépassés, een typisch beluik binnen de stadswallen van Rijsel. Volgens de kadastrale gegevens van 1829 omvatte dit beluik vijfentwintig kleine woningen, elk met een oppervlakte tussen 10 en 30 m². Het illustreert de compacte en vaak ongezonde leefomstandigheden van arbeidersgezinnen in de snelgroeiende stad.

 

Figuur 2 Cour des Trépassés te Rijsel

 

Wazemmes (1854–1873)

In 1854 verhuisde de familie naar Wazemmes, toen nog een zelfstandige gemeente ten zuidwesten van Rijsel. Vader Frans was er werkzaam als contremaître de filature (toezichthouder in een spinnerij). De familie verbleef er bijna twintig jaar, op meerdere adressen: sentier des Stations 2, allée Saint-Hubert 1 en allée de la Grise 7.
In 1858 werd Wazemmes officieel bij Rijsel ingelijfd, waarmee het een van de drukbevolkte industriële wijken van de stad werd. De opeenvolging van woonplaatsen suggereert dat het gezin bewoog binnen een beperkte straal rond de werkplaats van de vader, telkens in vergelijkbare bescheiden arbeidershuizen of steegbeluiken.

Armentières (1873–1876)

Na de langdurige periode in Wazemmes vestigde de familie zich in Armentières, een stad die in dezelfde periode sterk industrialiseerde door de groei van de textielproductie. Charles Louis woonde er tot 1876 toen hij met Sophie Rouzé huwde. Vermoedelijk woonde hij nog bij zijn ouders.

Na zijn huwelijk in 1876 vestigde Charles Louis Meylemans zich met Sophie Rouzé in het industriële hart van Noord-Frankrijk. De daaropvolgende decennia werd zijn woonverloop sterk bepaald door de economische conjunctuur van de textielsector.

Armentières en omgeving (1876–1890)

Kort na hun huwelijk gingen Charles Louis en Sophie wonen in Armentières, een stad die in de tweede helft van de negentiende eeuw floreerde door haar bloeiende linnen- en katoennijverheid. De jonge familie bewoonde er achtereenvolgens verschillende adressen, allen binnen een beperkte straal van elkaar.

De eerste woonplaats was rue des Pâtures 3, waar hun eerste zoon François in november 1876 geboren werd. De wijk lag dicht bij fabrieken en werkplaatsen, wat een indicatie geeft van de sociale context: compacte rijhuizen, vaak met een klein koertje of achtergelegen courée.

In 1879 verhuisde het gezin naar rue Saint-Augustin 69, waar hun dochter Fernande Hortense werd geboren. Deze straat, met rijen identieke arbeidershuisjes, bevond zich nabij een textielfabriek – vermoedelijk de werkplek van vele bewoners uit de buurt.

 

Figuur 3 Het huidige aanzicht van de rue Saint-Augustin te Armentières, Google Street View

 

Tussen 1881 en 1883 verbleef het gezin tijdelijk in Rijsel, in de rue du Pôle Nord 3 (thans rue Simons). Dat was een wijk in volle ontwikkeling, waar nieuwe straten werden aangelegd op voormalige akkers.

 

Figuur 4 Het huidige aanzicht van de huisjes in de rue Simons, vroeger de rue du Pôle Nord, Google Street View.
Rood omlijnd wellicht het huisje dat Charles Louis bewoonde.

 

Na die korte episode keerde het gezin terug naar Armentières en het naburige Houplines, waar zij in de rue des Murets (Cité Debosque) woonden.

 

Figuur 5 rue des Murets op de grens tussen Houplines en Armentières, gezien van het Octroi (het kleine gebouwtje op de hoek). Foto uit 1910.

 

De opeenvolgende adressen wijzen erop dat het gezin zich bewoog binnen de kringen van de textielarbeidersklasse: telkens kleine, dichtbebouwde woonbuurten in de nabijheid van spinnerijen of weverijen. Rond 1884–1886 verhuisde het gezin nogmaals, ditmaal naar La Chapelle-d’Armentières, rue du Bourg, en vervolgens naar Avenue Breuvart, Cour Decoyère 21 in Armentières.

De Cour Decoyère, een typisch Noord-Frans beluik, bestond uit een reeks aaneengeschakelde huisjes aan een steegje achter de huizen dat via een smalle doorgang op de straat uitkwamen. De gemiddelde woningoppervlakte bedroeg amper twintig vierkante meter. Daar werden hun kinderen Henri (°1887) en Laure (°1888) geboren. De beperkte ruimte en de frequente verhuisbewegingen illustreren de precaire leefomstandigheden van een arbeidersgezin met een snel groeiend kindertal.

 

Figuur 6 avenue Breuvart te Armentières - Beeld Google Street View. De doorgang naar het achterliggende beluik is rood omlijnd.

 
 

Figuur 7 Cour Decoyère in de Avenue Breuvart te Armentières - Overlay kadasterplan 1888 en satellietfoto

 

Rijsel (1890–1896)

Tussen 1890 en 1896 woonde de familie in de stad Rijsel, waar Charles Louis een nieuwe werkkring vond. Eerst verbleven zij in de rue de la Vieille Aventure 8 in de wijk Wazemmes – dezelfde buurt waar hij in zijn jeugd had gewoond. De smalle straatjes en eenvoudige huizen getuigden van de sociale continuïteit tussen twee generaties Meylemans-en: van textielarbeider tot ambachtsman in dezelfde volksbuurten.

Enkele jaren later verhuisde het gezin naar rue Vantroyen 7 in de wijk Saint-Maurice-Pellevoisin. Deze buurt, die eerst een residentieel karakter had, onderging rond 1890 een snelle industrialisering. Het kadaster toont lange rijen identieke woningen, geschikt voor gezinnen van arbeiders en ambachtslieden. Hier werden drie kinderen geboren: Fernand François (1893), Suzanne (1894) en Albert (1896).

 

Figuur 8 rue Vantroyen 7 te Rijsel - Beeld Google Street View

 

Roubaix (1896–1906)

Omstreeks 1896 trok het gezin naar Roubaix, het symbool bij uitstek van de Franse textielindustrie. De stad kende in die periode een ongeziene groei, maar ook diepe sociale tegenstellingen. Charles Louis woonde er achtereenvolgens op drie adressen:

  • rue de Jemmapes, cour Vroman 9 (1896–1901)

  • rue de Jemmapes, cour Cruybeck 3 (1901–1903)

  • rue d’Alger 185 (1903–1906)

De courées Vroman en Cruybeck waren typische beluiken met smalle doorgangen en piepkleine woningen, kenmerkend voor het negentiende-eeuwse Roubaix. In de volkstelling van 1906 wordt zijn beroep voor het eerst niet als ébéniste maar als peigneur vermeld – iemand die wol of vlas kaardt vóór het spinnen.

Deze beroepswijziging wijst op een overgang van ambachtswerk naar loondienst in de textielindustrie. Vermoedelijk werkte hij in de nabijgelegen Société Anonyme des Peignages de Roubaix (A. Prouvost & Cie), een groot bedrijf dat zich bevond in de rue d’Alger.

Het thuisland wordt ingelicht

Maar ook te Mechelen vinden we sporen van Charles Louis en van sommige kinderen in het bevolkingsregister van 1847. Hij en zijn kinderen staan er ingeschreven op het adres Zwartzustersberg nr 522/11 met de opmerking “Inscrite conforme à la convention internationale du 25 août 1876”.

 

Figuur 9 Bevolkingsregister Mechelen 1847, Inschrijving Charles Louis Meylemans en sommige van zijn kinderen

 

De data dat ze in Mechelen aangemeld werden liggen in de periode 1880-1890. Dat is toch wel een beetje vreemd gezien het bevolkingsregister van het jaar 1847 is en er op latere data weer nieuwe bevolkingsregisters werden opgemaakt. Trouwens, woonde Charles Louis dan niet de hele tijd in Noord-Frankrijk?

Om te begrijpen hoe die inschrijvingen er precies gekomen zijn moeten we teruggaan tot de tijd dat de eerste treinen in België en de buurlanden reden. In de periode tussen 1835 en 1870 werd het spoorwegnetwerk in België aan een snel tempo uitgebouwd.

 

Figuur 10 Het Belgisch spoorwegnetwerk in 1870

 

Daardoor werd het alsmaar gemakkelijker om zich over grotere afstanden te verplaatsen en om naar andere landen uit te wijken. In landen met veel inwijkelingen of uitwijkelingen was het daardoor voor de burgerlijke administratie steeds moeilijker geworden om de bij wet voorgeschreven opvolging en controles uit te voeren voor mensen die er zich waren komen vestigen en er vaak slechts tijdelijk verbleven. Om aan dit probleem te verhelpen kwam de internationale overeenkomst van 25 augustus 1876 tot stand. Landen verbonden zich ertoe om akten van de burgerlijke stand (geboorte, huwelijk en overlijden) en akten van erkenning van natuurlijke kinderen betreffende ingeweken of uitgeweken landgenoten met mekaar te delen. Die uitwisseling van administratieve gegevens verliep via diplomatiek kanaal. Dat hield in dat het een hele tijd duurde vooraleer bijvoorbeeld de geboorte in het buitenland van een kind van een emigrant ingeschreven werd in de registers in het thuisland. Als het overlijden van een in België geboren persoon op deze manier gemeld werd, dan werd het uittreksel van de overlijdensakte ingeschreven in het overlijdensregister van de stad waar deze persoon geboren was. De geboorte van kinderen werd niet ingeschreven in het geboorteregister maar in het bevolkingsregister op het laatst gekende adres van de ouders, of één van de ouders.

Dat we van Charles Louis en van sommige kinderen sporen terugvinden in het bevolkingsregister van Mechelen van 1847 is dus niet zo vreemd. Al had het gekund dat Charles Louis tijdelijk in Mechelen was. Hoogstwaarschijnlijk hebben zijn kinderen nooit de geboortestad van hun vader gezien. Hun gegevens werden in uitvoerging van de internationale overeenkomst van 1876 door Frankrijk aan België meegedeeld en bij ontvangst in Mechelen ingeschreven in het bevolkingsregister op het adres waar de familie laatst had gewoond, en dat was dus de Zwartzustersberg nr 522/11. Het bevolkingsregister van 1847 was ook het laatste waar de familie in werd vermeld. Charles Louis heeft zelf wellicht niet geweten dat zijn kinderen ook in Mechelen bekend waren. Op het adres Zwartzustersberg nr 522/11 woonden zijn grootvader Petrus en zijn vader Frans tot ongeveer 1850.

Toen Charles Louis en zijn kinderen in de periode 1880-1899 werden ingeschreven, woonde er wellicht niemand van zijn familie nog op dat adres. Zijn tante Marie was in 1848 in Lier getrouwd en bleef er wonen, en zijn tantes en nonkels Maria Theresia, Petrus Gummarus, Josephus Cornelius, Maria Catharina, Joanna, Jean François en Jeanne en ook zijn eigen vader vertrokken tussen 1845 en 1870 naar de streek van Rijsel.

Onder zijn naam staat vermeld dat hij gehuwd is met Sophie Zélie Hortense Joseph Rouzé, maar voor haar zijn niet de gebruikelijke gegevens ingevuld.
Verder staan er slechts 8 kinderen opgeschreven:

  1. Fernande Hortense (° Houplines 1884)

  2. Eléonore Jeanne (° Chapelle d’Armentières 1886)

  3. Henri (° Armentières 1887)

  4. Laure (° Armentières 1888)

  5. Susanne (° Rijsel 1894)

  6. Albert (° Roubaix 1896)

  7. Suzanne (° Roubaix 1898)

  8. Germaine (° Roubaix 1900)

Op de dool (1906-1914)

Na 1906 volgden verschillende korte woonperiodes. Volgens zijn eigen verklaringen (in het dossier van de Rijksweldadigheidskolonie Wortel) verbleef hij kort in Rijsel en vervolgens ongeveer tweeënhalf jaar in Fresnes-sur-Escaut, een kleine stad nabij Valenciennes.

In deze jaren raakte hij vermoedelijk werkloos en leefde hij gescheiden van zijn gezin. Rond 1909 keerde hij terug naar Roubaix, waar hij woonde in de rue du Collège 84, wellicht op een gehuurde kamer, een teken dat hij toen al moeite had om de eindjes aan mekaar te knopen. Daar ontving hij in 1911 het officiële bericht van zijn dochter Eléonore Jeanne over haar voorgenomen huwelijk.

Na 1912 verloor men elk spoor van zijn vaste verblijfplaats. De familie weet niet meer waar hij verblijft en krijgt zelfs te horen dat hij zou overleden zijn.

Het toevluchtshuis voor landlopers (1914-1918)

Op 8 april 1914 wordt Charles Louis te Moeskroen, een grensdorp in België, opgepakt voor landloperij, een misdrijf dat toen nog strafrechtelijk vervolgd werd. De wet van 27 november 1891 bepaalde dat personen “zonder vast beroep, zonder middelen van bestaan en zonder woonplaats” konden worden opgesloten in een rijksweldadigheidskolonie, met als doel “heropvoeding tot arbeid”. Hij wordt de dag nadien door de politierechtbank van Moeskroen veroordeeld en voor onbepaalde tijd ter beschikking gesteld van de staat om opgesloten te worden in een toevluchtshuis. Uit het vonnis blijkt duidelijk dat hij niet meer kan werken, maar geen criminele feiten heeft gepleegd of een beroepsbedelaar zou zijn.

 

Figuur 11 Veroordeling voor landloperij door de politierechtbank van Moeskroen op 9 april 1914

 

Zo belandt hij op 11 april 1914 in het noorden van de Kempen in het Toevluchtshuis voor landlopers van de Rijksweldadigheidskolonie te Wortel.

Daar wordt over hem een dossier aangelegd bestaande uit 4 bladzijden waarin toch enkele interessante gegevens over hem staan. Hieronder het eerste blad van dat persoonlijk dossier.

 

Figuur 12 Dossier over Charles Louis Meylemans - Rijksweldadigheidskolonieën

 

Wat vertelt ons dit dossier? Charles Louis verblijft in totaal 2 keer in het toevluchtshuis. Een eerste keer van 11 april 1914 tot 30 maart 1916 en een tweede keer van 26 april 1917 tot 1 januari 1918. Ten gevolge van lichamelijk verval is hij onbekwaam geworden om nog te werken. Zo is de middenvinger van zijn linkerhand misvormd.

Hij is gehuwd met Sophie Rouzé en heeft 10 kinderen. Rekening houdend met de kinderen die vroeg gestorven zijn klopt dit. Hij zou al 8 jaar gescheiden leven van Sophie. Dat zou dus sinds 1906 zijn. Sophie zou te Parijs wonen op een onbekend adres. Deze informatie werd later doorstreept en er werd “décédée” (overleden) bij geschreven. Dit getuigt ervan dat een poging ondernomen werd om haar op te sporen. Door de oorlog is dat waarschijnlijk niet gelukt. Zo werd Charles Louis wellicht verteld dat zijn vrouw gestorven was.

Tijdens zijn verblijf in het toevluchtshuis lijkt Charles Louis zich voorbeeldig te gedragen, want het blad uit zijn dossier met de titel “Punitions” (straffen) is blanco gebleven.

Waar Charles Louis verbleef in de periode tussen zijn twee verblijven in de toevluchtshuizen voor landlopers weten we niet, maar het vermoeden is groot dat hij her en der wat werkjes opknapte voor kost en inwoon, of gewoon op de dool bleef in de Noorderkempen, want een jaar na zijn ontslag uit Wortel wordt hij weer opgepakt in Hoogstraten. We zaten nu midden in Wereldoorlog I en werk en eten vinden, laat staan onderdak, zal niet makkelijk geweest zijn.

Op 26 april 1917 wordt hij een tweede keer veroordeeld voor landloperij, ditmaal te Hoogstraten, en dezelfde dag wordt hij opgenomen in het Toevluchtshuis voor landlopers te Hoogstraten. Van die dag tot 1 januari 1918 verblijft Charles Louis in het Toevluchtshuis. Het toevluchtshuis is ondergebracht in het kasteel van Hoogstraten, ook wel het Gelmelslot geheten. Daar overlijdt hij op 1 januari 1918.

Kan het leven meer contrasten inhouden dan dat van Charles Louis Meylemans. Het grootste deel van zijn leven speelt zich af in Noord-Frankrijk, maar hij werd geboren in België en stierf ook in België. Hij woonde in beluiken, courées, arbeiderswoningen en zelfs op de straat als vagebond, maar op het einde van zijn leven sterft hij in een heus kasteel en wat voor één.

 

Figuur 13 Het kasteel van Hoogstraten – Website VisitHoogstraten
https://visithoogstraten.be/ontdekken/cultuur-en-erfgoed/gelmelslot/

 

Werk en activiteiten

In de verschillende bronnen die we raadpleegden staat het beroep van Charles Louis bijna systematisch als “ébéniste” (luxemeubelmaker) genoteerd. Een enkele keer wordt er “menuisier” (meubelmaker) opgeschreven, maar dat betekent zo goed als hetzelfde. De vermelding van zijn beroep werd meestal door hemzelf gemaakt en door een ambtenaar opgeschreven. Of er een controle was of dit beroep overeenstemde met de werkelijkheid is echter niet zeker.

Wie kon zich in Noord-Frankrijk in de tweede helft van de 19e eeuw kunstig gemaakte dure meubelen veroorloven? Er was zeker een welgestelde klasse van notabelen en industriëlen in de streek waar hij woonde, maar de doorsnee inwoner van het département du Nord kon je niet identificeren als iemand die welstellend was en zijn geld uitgaf aan prachtige meubelen. Er was in de streek waar hij woonde zeker behoefte aan gewone tafels, stoelen, kasten en bedden omwille van de grote immigratie. Maar het kan even goed zijn dat Charles Louis als timmerman te werk gesteld was in één van de vele textielfabrieken of als vatenmaker in een brouwerij.

Omdat het gezin van Charles Louis meestal in een kleinere woning gehuisvest was gaan we er van uit dat hij geen eigen atelier had, maar dat hij in dienst was van een zelfstandige meubelmaker of dat hij meubelmaker of timmerman was in een fabriek.

Als we de belangrijkste woonkernen bekijken waar Charles Louis na zijn huwelijk in Noord-Frankrijk woonde - Armentières, Rijsel en Roubaix - dan zien we dat hij bijna steeds in de nabijheid van de ene of de andere fabriek woonde. Dat was niet alleen het geval wanneer hij in de stad zelf woonde, maar ook wanneer hij in de stadsrand woonde, waar er nog niet zoveel fabrieken waren. Soms woont hij ook in een cité met arbeiderswoningen die aan een fabriek verbonden was - de cité Debosque waar hij te Houplines woonde lag vlak bij de Tissage Mécanique Ruyant & Debosque. Daarom is ons vermoeden gegroeid dat hij eerder als timmerman in een fabriek werkte dan dat hij meubelen maakte voor particulieren.

In het decreet van 1895 waarin zijn aanvraag tot het bekomen van de Franse nationaliteit wordt afgewezen, staat hij zelfs als “journalier” (dagloner) vermeld.

 

Figuur 14 Plan met de voornaamste industrieën van Roubaix in 1893 en de woonplaatsen van Charles Louis: de rue de Jemmapes in het rood, de rue d'Alger in het paars en de rue du Collège in het donkerblauw

 

Bij de volkstelling die te Roubaix gehouden wordt in 1906 staat bij zijn naam het beroep “peigneur” (iemand die wol of vlas kaardt vooraleer die gesponnen wordt) vermeld. Hij woonde toen in de rue d’Alger. In het bovenstaande plan met de voornaamste industrieën van Roubaix uit 1893 zien we langs de rue d’Alger (in het paars) de Société Anonyme des Peignages de Roubaix van Amedée Prouvost & Cie. Het kan natuurlijk toeval zijn, maar de vermelding van het beroep peigneur, en zijn woning in de buurt van een kaard-fabriek lijken wel te suggereren dat hij bij Amedée Prouvost & Cie tewerkgesteld was.

Overlijden

In april 1917 werd Charles Louis een tweede keer gearresteerd en veroordeeld voor landloperij. Hij werd vervolgens opgenomen in het Toevluchtshuis van de Rijksweldadigheidskolonie te Hoogstraten. Daar overleed hij op 1 januari 1918. Hij is dan 67 jaar oud. Zijn overlijden werd dezelfde dag gemeld bij de Burgerlijke Stand van de gemeente Hoogstraten. Als verblijfplaats staat Gelmelslot, wijk C Nr 93 te Hoogstraten opgeschreven; als domicilie Mechelen, waar hij nooit officieel was uitgeschreven – hij verbleef zijn hele leven maar tijdelijk in Noord-Frankrijk. Een doodsoorzaak staat niet vermeld, maar het zou best kunnen zijn dat hij één van de eersten was in de Rijksweldadigheidskolonie die overleed aan de gevolgen van de Spaanse griep. Alleen werd de ziekte pas later zo genoemd en beschreven toen er al tientallen slachtoffers aan de gevolgen van deze griep gestorven waren. Officieel heet het dat de Spaanse griep vanaf maart 1918 heel veel slachtoffers maakte in de Rijksweldadigheidskolonie, waar de geïnterneerden op een beperkte oppervlakte met mekaar samenleefden.

In de overlijdensakte staat vermeld dat hij de weduwnaar is van Sophie Rouzé. Deze vermelding is wellicht gebaseerd op het vruchteloos onderzoek dat de Rijksweldadigheidskolonie naar Sophie Rouzé had uitgevoerd. We weten dat dit echter fout is want Sophie is pas op 1 mei 1954 gestorven. Het is het zoveelste bewijs dat beiden geen contact meer met mekaar hadden.

Charles Louis werd op 5 januari 1918 te Hoogstraten begraven.

Sophie Rouzé na de feitelijke scheiding

Na de feitelijke scheiding van Charles Louis, woont Sophie Rouzé in Roubaix of in Parijs. Volgens bronnen die we geraadpleegd hebben woonde ze op de volgende adressen:

  • 1912 : Boulevard de Metz, cour Bréda 5a, Roubaix

  • 1916 : Cité Bertrand 9, Paris 11ième Arrondissement

  • 1918 : Cité Bertrand 9, Paris 11ième Arrondissement

  • 1920 : Roubaix

  • 1922 : Avenue Frasez 49 bis, Roubaix

  • 1925 : Roubaix

  • 1932 : Rue des Cendriers 45, Paris 20ième Arrondissement

  • 1935 : Rue Monrosier 15, Neuilly-sur-Seine

In 1924 doet Sophie Rouzé een aanvraag om de Franse nationaliteit terug te krijgen. Die was ze bij haar huwelijk met Charles Louis kwijtgeraakt. In het decreet uit 1925 dat haar de Franse nationaliteit weerschenkt staat: « Par application de l’article 18 du Code civil, est réintégrée dans la qualité de Française qu’elle avait perdue par son mariage avec un étranger aujourd’hui disparu: ROUZE (Sophie Zélie Hortense Joseph), femme MEYLEMANS, …Remise totale. » (Op grond van artikel 18 van het Burgerlijk Wetboek herkrijgt ROUZE (Sophie Zélie Hortense Joseph), echtgenote MEYLEMANS, de Franse nationaliteit die zij verloor door haar huwelijk met een inmiddels verdwenen buitenlander:, …Volledig herstel). Ook dit decreet toont aan dat noch Sophie, noch de Franse administratie op de hoogte zijn van het lot van Charles Louis.

Sophie Rouzé overlijdt op 1 mei 1954 in het Hôpital Salpétrière in het 13e Arrondissement van Parijs en wordt op 5 mei begraven op het kerkhof Père Lachaise te Parijs. Ze werd 96 jaar oud. Volgens een opmerking in het register van Père Lachaise wordt haar lichaam op 20 mei 1966 overgebracht naar het kerkhof van Neuilly-sur-Seine. Op 20 mei 1966 staat er in het register echter geen transport van iemand met de naam Meylemans of Rouzé vermeld. Bij navraag bij de administratie van het kerkhof van Neuilly-sur-Seine wordt ons bevestigd dat er geen Sophie Meylemans of Sophie Rouzé ligt begraven.

Toch is er iets opvallends aan de opmerking over het transport naar Neuilly-sur-Seine. De datum 20 mei 1966 is slechts enkele dagen na het overlijden van haar dochter Eléonore Jeanne Meylemans. Zij overleed te Neuilly-sur-Seine op 15 mei 1966. Dit kan geen toeval zijn. Eléonore Jeanne werd in 1966 op het oude kerkhof van Neuilly-sur-Seine begraven. Werd van deze gelegenheid gebruik gemaakt om het lichaam van Sophie Rouzé naar hetzelfde kerkhof over te brengen en bij dat van haar dochter te begraven? We zullen dit nooit weten, want daarover staat niets in de registers van het kerkhof en een grafzerk zal er ook niet meer zijn, want de concessie voor het graf van Eléonore Jeanne en haar man Sylvain Poplawski werd door een andere familie overgenomen.

Slot

Het (nood)lot had het leven van Charles Louis helemaal in handen. Hij werd geboren in het Hoogstraatje te Mechelen, verhuisde met zijn ouders als baby naar Noord-Frankrijk en bouwde daar zijn eigen leven op. Door zijn Belgische nationaliteit bleef hij in zijn nieuwe thuisland steeds “un étranger” (een vreemdeling, een buitenlander) en verbleef hij er gedurende vele jaren alleen maar “temporairement” (tijdelijk, voorlopig). In Mechelen, waar hij nooit echt gewoond had, bleef hij zijn hele leven gedomicilieerd. Op latere leeftijd zullen de crisis in de textielsector en wellicht ook lichamelijke problemen aan de basis liggen van problemen om aangepast werk te vinden. Zo raakt hij de laatste jaren van zijn leven op de dool, gescheiden van zijn vrouw en zijn kinderen, tot hij in 1914 opgepakt wordt voor landloperij te Moeskroen. Daardoor komt hij eerst in Wortel en later in Hoogstraten terecht, waar hij sterft in 1918.

Nawoord

Net zoals de familie van Charles Louis raakten wij zijn spoor bijster omstreeks 1911. We zochten de registers van de Burgerlijke Stand af van heel wat steden en dorpen in Noord-Frankrijk. Nergens was er nog iets over Charles Louis te vinden … tot Walter Sluydts, één van onze lezers, ons informeerde dat de Rijksweldadigheidskolonies hun archief hadden opengesteld. Ook voor ons was het een verrassing om over Charles Louis in dat archief een dossier te vinden dat ons toeliet om zijn levensverhaal te schrijven tot het einde.

Van harte dank Walter!

Verwante artikelen

In de serie “Vlaamse emigratie naar Noord-Frankrijk in de 19e eeuw” verschenen ook de volgende artikelen:

Bronnen

Boeken, artikelen en foto’s

Geboorteakten

Huwelijksakten

Overlijdensakten

Volkstellingen

Notarisakten

  • 8 september 1911 – Notification de mariage door Maître André Bayart, notaris te Roubaix
    Stadsarchief van Roubaix

Veroordelingen

Paul Meylemans
Vorige

Een taart met negentig kaarsjes voor bakkerij Mijlemans te Kontich
Volgende

Het verhaal van Frans Meylemans