Het ontstaan van de lange “ij” en de gevolgen voor onze familienaam

Geschreven door Paul Meylemans

Paul Meylemans

Inleiding

We hebben het in een vorige artikelenreeks al eens uitvoerig gehad over de verschillende schrijfwijzen van onze familienaam. Het Genootschap Onze Taal publiceerde op zijn website een artikel over het ontstaan van de lange “ij”. Omdat die ontstaansgeschiedenis een zekere invloed heeft gehad op de schrijfwijze maar ook op de uitspraak van onze familienaam, willen we jullie die informatie niet onthouden.

Vooraleer we met dit verhaal beginnen willen we jullie wijzen op een regel die we hebben toegepast in dit artikel. Waar je een letter, letters of een woord tussen dubbele aanhalingstekens “” ziet staan gaat het over de schrijfwijze. Waar rechthoekige haakjes [] gebruikt worden gaat het over de uitspraak.

Hoe is de lange “ij” in het Nederlands ontstaan?

De “ij” komt als letter niet voor in het Nederlandse alfabet. De “i” en de “j” bestaan in ons huidige alfabet wel als aparte letters, net zoals de “y”.

In de Middeleeuwen bestonden de letters “i” en “y” in het Nederlandse alfabet, de letter “j” echter niet. Dat komt omdat het Nederlandse alfabet afgeleid is van het Latijnse alfabet. Ook in het Latijnse alfabet bestaat de letter “j” niet.

Woorden zoals prijs en schijnen werden in de Middeleeuwen geschreven als “prise” en “schinen”. Die “i” in “prise” en “schinen” werd wel lang uitgesproken en klonk dus zoals [ie]. Om in de schrijftaal duidelijker aan te geven dat deze “i” lang moest worden uitgesproken, verdubbelde men hem: “priise”, “sciint” of “schiint”. Later kreeg de tweede “i” een haaltje onderaan zodat die tweede “i” leek op wat we nu herkennen als de letter “j”, al bestond die letter toen nog niet. Dat haaltje diende om beter onderscheid te maken met de letter “u”. De letter “u” werd in de Middeleeuwen namelijk met een streepje erboven geschreven als “ū”. Een dubbele “ii” zou daardoor erg op die “ū” gelijken. Met dat haaltje onderaan de tweede “i” ontstond de “ij” die wel degelijk van vorm verschilde van de “ū”.

We kunnen dit veranderingsproces dus samenvatten als

een lang uitgesproken “i” werd eerst “ii” en later “ij” geschreven.

Naast de “ij” werd ook de “y” (de i-grec) in sommige woorden gebruikt als schriftelijke weergave van een [ie]-klank. Het woord wijf - in de Middeleeuwen uitgesproken als [wief] - kon geschreven worden als “wif”, “wiif”, “wyf” en “wief”.

Dit inzicht betekent dat onze familienaam vóór de zestiende eeuw wellicht als [mielemans] werd uitgesproken. De schrijfwijze “Milemans” zijn we in de tweede helft van de zestiende eeuw trouwens in verschillende doopakten tegengekomen. Zie het voorbeeld hieronder.

Figuur 1 Doopakte uit 1566 van Rumoldus Milemans, zoon van Jacop Milemans, gedoopt te Mechelen

Wat staat er precies?

                              23 (juni 1566)
+  jacop milemans pr, rūmoldus filius
                      (nvdr pr is de afkorting voor pater)
    rombout blancke, lijnke milemans

Wat betekent dit?

23 (juni 1566)

   Jacop Milemans vader, Rumoldus zoon

   Rombout Blancke, Lijnke Milemans
             (nvdr deze 2 zijn de doopheffers)

We merken ook op in onze opzoekingen dat de schrijfwijze “Milemans” stilletjes aan verdwijnt om plaats te maken voor de schrijfwijze “Mijlemans”. Zie de akte hieronder die dateert van het einde van de zestiende eeuw.

Figuur 2 Doopakte uit 1595 van Maria Mijlemans, dochter van Peeter Mijlemans en Lincken Drabbe, gedoopt te Mechelen

Wat staat er precies?

                              Pater
               Peeter Mijlemans
11 Ja      Lincken Drabbe
                              Av           Maria
                      (nvdr Av is de afkorting voor aver)
               Her Antheūnis van Diven
               Joūff. Jesperina Moons

Wat betekent dit?

                                             Vader
                              Peeter Mijlemans
11 Ja(nuari)         Lincken Drabbe
                                             Nakomeling               Maria

                              De Heer Antheūnis van Diven
                              Juffrouw Jesperina Moons

Een klankverandering van [ie] naar [ei]

In de loop van de zestiende eeuw, toen het Middelnederlands evolueerde naar het Nieuwnederlands, veranderde de uitspraak van de “ij”: van [ie] naar [ei]. Dat wordt afgeleid uit commentaren van 16e-eeuwse grammatici. Het gevolg van deze veranderende uitspraak was dat rond 1700 de uitspraak van de “ei” en de “ij” samenviel. Daarmee kwamen ook de spellingsproblemen of een woord waarin de [ei]-klank voorkwam nu met “ei” of met “ij” moest geschreven worden. Is het peil of pijl, reizen of rijzen? Ook vandaag kennen we dat probleem nog.

Voor onze familienaam “Mijlemans”, uitgeproken als [Mielemans] in het Middelnederlands, betekende dat de uitspraak evolueerde naar [Meilemans] in het Nieuwnederlands. Voor zover we weten wordt onze familienaam in het Standaardnederlands nog steeds als [Meilemans] uitgesproken, ongeacht of hij “Mylemans”, “Mijlemans”, “Meylemans” of “Meijlemans” geschreven wordt. In de dialecten zit er wel wat variatie op die uitspraak. Wie zijn familienaam toch anders uitspreekt mag dat gerust melden.

 

We kunnen ons ook afvragen waarom onze familienaam nooit - we hebben daar tot nu geen enkel bewijs van - als “Meilemans” wordt geschreven. Dat heeft dan weer te maken met de ontstaansgeschiedenis van de korte “ei”. De “ei” is in het Nederlands ontstaan uit de lettercombinaties “end” of “ent”, uit de “eg” of uit de “ai”.

Enkele voorbeelden om dit te verduidelijken:
* In het Duits hebben we het woord “Ende” dat in het Nederlands “einde” werd.
* Het Duitse “Segel” evolueerde in het Nederlands naar “Zeil”.
* Het Gotische “haidi” werd in het Nederlands “heide”.

De “ei” werd vóór 1500 uitgesproken als [ee] en later als [a]. Pas tussen 1500 en 1700 veranderde de uitspraak in [ei], waardoor de uitspraak identiek werd aan die van de “ij”.

Geen van de hierboven opgesomde lettercombinaties komt voor in onze familienaam en dus bestond het gevaar niet dat iemand “Meilemans” zou schrijven. Hoogstwaarschijnlijk werd onze familienaam voor 1500 ook niet als [Meelemans] of [Mallemans] uitgesproken. Wel wordt onze familienaam in sommige huidige dialecten als [Maailemans] uitgeproken.

De “y” en de “ij” waren eeuwenlang inwisselbaar

In Middelnederlandse teksten vind je spellingen als “cleyn” en “cleijn” (in de betekenis van klein) naast mekaar. Ook het woord “wyf” werd even goed als “wijf” geschreven. Let wel dat werd toen nog als [wief] uitgesproken. We merken dat de “y” en de “ij” eeuwenlang door mekaar konden gebruikt worden. Ze waren als het ware synoniemletters van mekaar.

Zo werd onze familienaam zowel “Mijlemans” als “Mylemans” geschreven. Beide schrijfwijzen kwamen door mekaar voor, soms zelfs binnen dezelfde tekst, zoals we hieronder laten zien.

Figuur 3 Testament van Cornelis Mijlemans & Lucya Byns opgemaakt te Duffel in 1612

Figuur 4 Tekst in linker marge: Testament Cornelis Mijlemans (met “ij”) et Lucya Byns uxor (nvdr uxor = zijn vrouw)

 

Figuur 5 In het testament zelf: Cornelis Mylemans (met “y”)

 

Toen in het Nieuwnederlands de “ij” de uitspraak [ei] kreeg ontstond er soms verwarring over de uitspraak van de “y”. Moest die nu ook als [ei] worden uitgesproken of bleef haar uitspraak toch [ie]? In het huidige Nederlands wordt de “y”, afhankelijk van het woord waarin ze staat, als [i], [ie] of [j] uitgesproken. Denk maar aan de woorden “symbool” waar ze klinkt als een [i], “cynisch” waar ze klinkt als een [ie] en “yoghurt” waar ze klinkt als een [j].
En toch bestaat er een uitzondering waarbij we die “y” nog als [ei] uitspreken. Dat doen we als we het alfabet opdreunen, maar enkel dan. Bij dat opdreunen spreken we de laatste 3 letters “x - y - z” uit als [iks] - [ei] - [zet].

Later in de loop van de achttiende eeuw nam het gebruik van de “y” af voor dagdagelijkse woorden. In de negentiende eeuw werd besloten de “y” alleen nog in woorden te gebruiken die aan andere talen waren ontleend. Zo bleef de “y” verder bestaan in woorden als “coryfee” en “foyer”, maar verdween ze uit woorden als “koffy” en “kledy”. Deze laatste twee woorden werden in de officiële spelling van 1863 “koffie” en “kledij”.

Dat gold duidelijk niet voor familienamen, want in onze familienaam zijn beide vormen “Mijlemans” en “Mylemans” blijven bestaan, al heeft de schrijfwijze “Mylemans” het meest ingang gevonden.

En hoe zit dat met de schrijfwijze Meylemans en Meijlemans?

Dat er in Vlaanderen zoveel verschillende schrijfwijzen zijn voor dezelfde familienaam is grotendeels het gevolg van de volgorde waarin bepaalde vernieuwingen werden doorgevoerd. In België werd het registreren van familienamen ten tijde van de Franse Republiek en dit vanaf 1795 een administratieve verplichting. Er bestonden op dat ogenblik echter nog geen spellingregels, waardoor de lokale schrijfwijzen van familienamen in al hun varianten vastgelegd werden en verder bleven bestaan. De eerste officiële eenheidsspelling werd pas in 1804 opgesteld.

Waar de “e” in onze familienaam vandaan is gekomen, daarvoor hebben we nog geen sluitende en wetenschappelijk onderbouwde verklaring.

We hebben al wel opgemerkt dat familienamen die van plaatsnamen zijn afgeleid, zoals de onze, vaak de evolutie van de schrijfwijze van die plaatsnaam volgen.
We hebben bij ons onderzoek zowel de schrijfwijze “Mijle”, “Meijle” of “Meyle” ontmoet voor de naam van dit gehucht van Lier. Voor er spellingsregels vastgelegd werden varieerde die schrijfwijze dus afhankelijk van de persoon die noteerde. Als de schriftsteller de gewoonte had om de gehuchtsnaam te schrijven als “Mijle”, dan zal hij onze familienaam ook wel als “Mijlemans” hebben genoteerd. Schreef hij echter “Meyle”, dan ligt het in de lijn der verwachting dat hij ook “Meylemans” zal geschreven hebben.
We zien dit ook in andere familienamen die van een plaatsnaam zijn afgeleid. De naam van de stad “Geel” werd in de 19e eeuw nog als “Gheel” geschreven. Diezelfde schrijfwijzen komen voor bij de familienaam “Vangeel” en “Vangheel”.

Bronnen

Paul Meylemans
Vorige

Jan en Maijke Mylemans
Volgende

De Myle - Addendum 2